Εκτεταμένη χρήση της διαδικασίας των απευθείας αναθέσεων από το δημόσιο και τους κρατικούς φορείς, μέθοδος που εγκυμονεί τον κίνδυνο της εξυπηρέτησης «ημετέρων» σε βάρος του υγιούς ανταγωνισμού επισημαίνει η ετήσια έκθεση του Ελεγκτικού Συνεδρίου.

Συγχρόνως το Ε.Σ. εντόπισε προβλήματα σε διαδικασίες ανάθεσης έργων, προμηθειών και υπηρεσιών και επισημαίνει και παρατυπίες και καθυστερήσεις στα έργα και στα προγράμματα του Ταμείου Ανάκαμψης, που καταγράφηκαν το 2025 ενώ ένα μέρος των συμβάσεων απορρίφθηκε ως «μη νόμιμες».

Το Ελεγκτικό Συνέδριο επισημαίνει αρχικά ότι η λειτουργία των Μονάδων Εσωτερικού Ελέγχου (ΜΕΕ) παραμένει ανεπαρκής, παρά τη θεσμική τους σύσταση στην πλειονότητα των φορέων.

Στο πλαίσιο αυτό, διαπιστώθηκαν παρατυπίες στη διαδικασία διενέργειας δαπανών και αδυναμίες στην εφαρμογή της δικλίδας του άρθρου 26 του ν. 4270/2014, που αφορά τον έλεγχο νομιμότητας και κανονικότητας των δαπανών.

Επιπλέον, εντοπίστηκαν ασυμφωνίες μεταξύ των στοιχείων των δημοσίων συμβάσεων που τηρούνται στα εσωτερικά μητρώα των φορέων και εκείνων που καταχωρίζονται στα κεντρικά πληροφοριακά συστήματα (ΚΗΜΔΗΣ).

Παρατηρήθηκε, επίσης, ευρεία χρήση εξαιρετικών διαδικασιών ανάθεσης, όπως η διαπραγμάτευση χωρίς δημοσίευση προκήρυξης και η απευθείας ανάθεση, ενώ σημαντικό ποσοστό συμβάσεων, τόσο κατόπιν διαγωνισμού (43%) όσο και κατόπιν εξαιρετικής διαδικασίας (61%), ανατέθηκε με την υποβολή μίας μόνο προσφοράς.

Όπως τονίζει, η αξιοπιστία του Μητρώου Δεσμεύσεων επηρεάζεται από ελλείψεις στην ενημέρωσή του και από την απουσία αυτοματοποιημένων διασυνδέσεων με τα λοιπά συστήματα, γεγονός που δύναται να προκαλέσει δημοσιονομικούς κινδύνους και έκτακτες, μη προγραμματισμένες επιβαρύνσεις.

Το κόσκινο στις συμβάσεις

Το 2025 το Ελεγκτικό Συνέδριο έλεγξε δημόσιες συμβάσεις συνολικής αξίας 18 δισ. ευρώ, χωρίς ΦΠΑ και από αυτές, συμβάσεις ύψους 873,91 εκατ. ευρώ, δηλαδή το 4,9% της συνολικής αξίας, κρίθηκαν οριστικά μη νόμιμες.

Συνολικά εκδόθηκαν 4.180 πράξεις προσυμβατικού ελέγχου, ενώ διαπιστώθηκαν προβλήματα σε διαδικασίες ανάθεσης έργων, προμηθειών και υπηρεσιών, ενώ χαρακτηριστική είναι υπόθεση βιοκλιματικής ανάπλασης παραλιακού μετώπου δήμου, η οποία κρίθηκε μη νόμιμη σύμβαση, επειδή όρος του διαγωνισμού περιόριζε αδικαιολόγητα τη συμμετοχή επιχειρήσεων.

Σε άλλη περίπτωση, που αφορούσε εξοπλισμό κόμβου καινοτομίας, απορρίφθηκε τροποποίηση σύμβασης η οποία άλλαζε τους όρους πληρωμής προς όφελος του αναδόχου.

Απευθείας αναθέσεις

Η διαδικασία της απευθείας ανάθεσης είναι η προσφιλέστερη μέθοδος στο δημόσιο τομέα, αφού είναι δυνατή η προμήθεια αγαθών ή υπηρεσιών από κρατικό φορέα, αξία έως 30.000 ευρώ, χωρίς διαγωνισμό.

Το χειρότερο είναι, πως συμβάσεις μεγαλύτερης αξίας, τεμαχίζονται σε μικρότερες έως 30.000 ευρώ, ώστε να ανατεθούν χωρίς διαγωνισμό.

Το Ελεγκτικό Συνέδριο διαπίστωσε ότι το 90% των δημόσιων φορέων που ανέθεσαν τέτοιες υπηρεσίες σε εξωτερικούς συνεργάτες επέλεξε την απευθείας ανάθεση. Με αυτή τη διαδικασία δόθηκε το 85% της συνολικής αξίας των σχετικών συμβάσεων, δηλαδή περίπου 7,6 εκατ. ευρώ.

Ακόμη, διαπιστώνει, ότι μόλις οκτώ ανάδοχοι συγκέντρωσαν το 65,5% τόσο του αριθμού όσο και της αξίας των δημοσίων συμβάσεων.

Όπως σημειώνει το Ε.Σ., η συγκέντρωση των έργων σε λίγους αναδόχους δημιουργεί κίνδυνο να εφαρμόζονται πανομοιότυποι έλεγχοι, χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι ιδιαίτερες ανάγκες κάθε δημόσιας υπηρεσίας.

Τι αξιολόγησαν άραγε;

Αξιοσημείωτο είναι, πως από 152 εκθέσεις που συνέταξαν εξωτερικοί ελεγκτές δεν υπήρξε ούτε μία αρνητική γνώμη για τη συνολική επάρκεια των συστημάτων εσωτερικού ελέγχου.

Το παράδοξο είναι, ότι οι καλές εκθέσεις των εξωτερικών ελεγκτών, οι οποίοι αμείφθηκαν για τις υπηρεσίες τους, αφορούν και ορισμένους φορείς στους οποίους δεν υπήρχε καν καταγεγραμμένο σύστημα εσωτερικού ελέγχου!

Γενικότερα η Έκθεση του Ελεγκτικού Συνεδρίου διαπιστώνει ότι το 61% των συμβάσεων που ανατέθηκαν με εξαιρετικές διαδικασίες και το 43% όσων προέκυψαν από διαγωνισμό είχαν μόνο μία προσφορά.

Το Ταμείο Ανάκαμψης

Αναφορικά, δε, με τις χρηματοδοτούμενες από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (TAA) συμβάσεις το 2025 τα Κλιμάκια Προσυμβατικού Ελέγχου του Ελεγκτικού Συνεδρίου εξέτασαν τη νομιμότητα σχεδίων συμβάσεων που χρηματοδοτούνταν πλήρως ή εν μέρει από το ΤΑΑ συνολικής αξίας 4 δισ. ευρώ (συμβατικό ποσό χωρίς ΦΠΑ).

Το ποσό αυτό αντιπροσωπεύει περίπου το 22,5% της συνολικής αξίας των συμβάσεων που υποβλήθηκαν προς έλεγχο στο Ελεγκτικό Συνέδριο. Σε σύγκριση με το 2024, όπου οι συμβάσεις που χρηματοδοτήθηκαν από το ΤΑΑ και ελέγχθηκαν από το Ελεγκτικό Συνέδριο αντιστοιχούσαν στο 15% της συνολικής αξίας των εισαχθεισών προς έλεγχο συμβάσεων, καταγράφεται αύξηση κατά 50% στην ελεγχθείσα αξία των χρηματοδοτούμενων από το ΤΑΑ συμβάσεων.

Από τις χρηματοδοτούμενες μέσω του ΤΑΑ συμβάσεις που υποβλήθηκαν προς έλεγχο το έτος 2025, ποσοστό περίπου 4,7% του οικονομικού τους αντικειμένου, που αντιστοιχεί σε 188,84 εκατ. ευρώ, κρίθηκε αμετάκλητα μη νόμιμο από τους δικαστικούς σχηματισμούς του Ελεγκτικού Συνεδρίου.

Ύποπτες απευθείας αναθέσεις που ανέρχονται στο 81,5% του συνόλου των συμβάσεων

Συνθήκες αδιαφάνειας, περιορισμένος ανταγωνισμός, πληθώρα απευθείας αναθέσεων και παραβάσεις του πλαισίου της ανάθεσης των δημοσίων συμβάσεων διαπιστώνει το Ελεγκτικό Συνέδριο στην ετήσια έκθεσή του.

Η ανεπαρκής ανάπτυξη ανταγωνισμού κατά τις διαγωνιστικές διαδικασίες για τη σύναψη δημοσίων συμβάσεων συνιστά παράγοντα που υπονομεύει τις θεμελιώδεις αρχές της διαφάνειας, της ισότητας συμμετοχής στη διαδικασία ανάθεσης και του ανόθευτου ανταγωνισμού και εν τέλει της χρηστής δημοσιονομικής διαχείρισης, αναφέρει το Ελεγκτικό Συνέδριο.

Συγκεκριμένα συγκεντρώθηκαν στοιχεία για 18.078 συμβάσεις, συνολικής αξίας 4,8 δισ. ευρώ, οι οποίες, ως προς το πλήθος, αφορούν κατά ποσοστό 59% συμβάσεις προμηθειών, ενώ με βάση την αξία, το μεγαλύτερο μέρος ή το 52% αφορά συμβάσεις έργων.

Επίσης, τα αποτελέσματα ανέδειξαν ότι στις περιπτώσεις τόσο των διαγωνιστικών διαδικασιών όσο και των εξαιρετικών διαδικασιών, σε μεγάλο βαθμό δεν επιτυγχάνεται ικανός ανταγωνισμός, καθώς στο 43% των συμβάσεων που έχουν ανατεθεί κατόπιν προκήρυξης διαγωνισμού (αντιστοιχεί στο 25% της αξίας των εν λόγω συμβάσεων).

Αντίθετα, στο 61% των συμβάσεων που έχουν συναφθεί με απευθείας ανάθεση ή κατόπιν διαπραγμάτευσης χωρίς προηγούμενη δημοσίευση αντιστοιχεί στο 52% της αξίας των εν λόγω συμβάσεων, έχει ληφθεί μία (1) προσφορά.

Αναλυτικότερα, από τις 15.777 δημόσιες συμβάσεις το 2024, οι 12.856 ή το 81,5% δόθηκαν με απευθείας αναθέσεις και αφορούσαν ποσό ύψους 307, 01 εκατ. ευρώ, ενώ με ανοικτή διαδικασία έγιναν 2.143 αναθέσεις ή το 13,6% αξίας 2,14 δισ. ευρώ.

Σύμφωνα με το Ελεγκτικό Συνέδριο, κατά την επισκόπηση των στοιχείων που αφορούν στις δημόσιες συμβάσεις των Υπουργείων, εντοπίστηκαν ζητήματα αξιοπιστίας, πληρότητας και ορθότητας στην καταγραφή, καθώς και ενδείξεις μη συμμόρφωσης με το υφιστάμενο θεσμικό πλαίσιο περί διαδικασιών ανάθεσης.
Επίσης, παρατηρήθηκε περιορισμένος ανταγωνισμός κατά τη σύναψη μεγάλου μέρους των συμβάσεων.

Τονίζει ακόμη, πως, η απουσία ενός κεντρικού μητρώου συμβάσεων, στο οποίο θα τηρούνται με ενιαίο τρόπο τα στοιχεία των συμβάσεων, ιδίως στους φορείς για τους οποίους η αρμοδιότητα σύναψης συμβάσεων είναι κατανεμημένη σε πλήθος αποκεντρωμένων υπηρεσιών (όπως π.χ. τα Υπουργεία Εθνικής Άμυνας, Προστασίας του Πολίτη και Ναυτιλίας και Νησιωτικής Πολιτικής), δυσχεραίνει τη λήψη αξιόπιστης πληροφόρησης, απαλλαγμένης από σφάλματα, ελλείψεις, διπλοκαταχωρίσεις κ.λπ.

Προτάσεις

Προκειμένου να εκλείψουν τα φαινόμενα αδιαφάνειας το Ελεγκτικό Συνέδριο προτείνει μεταξύ άλλων την ενίσχυση της διαχειριστικής εποπτείας και το συντονισμό της καταγραφής των δημοσίων συμβάσεων μέσω ενιαίου, λειτουργικού και επικαιροποιημένου μητρώου, καθώς και την εντατικοποίηση των ελέγχων για την τήρηση των διαδικασιών ανάθεσης, με στόχο τη διαφάνεια, τον επαρκή ανταγωνισμό και την πληρέστερη αξιοποίηση των διαθέσιμων πόρων.